US Bank Crisis: અમેરિકામાં બેંકિંગ કટોકટી (US Bank Crisis) અને યુરોપની મોટી બેંકો પર તેની અસર… આ મુદ્દો હેડલાઇન્સમાં છે. દરમિયાન, ડૂબી ગયેલી અને ડૂબવાની અણી પર રહેલી આ બેંકોના કસ્ટમર્સના મનમાં એક પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે તેમના પૈસાનું શું થશે? અમેરિકન રેગ્યુલેટર અને સરકાર બંને દ્વારા એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે કસ્ટમર્સના પૈસા ડુબી જશે નહીં. પરંતુ તેમને તેમના પૈસા ક્યારે અને કેવી રીતે પાછા મળશે? આનો જવાબ કોઈની પાસે નથી. ચાલો જાણીએ કે બેંક ક્યારે નાદાર બને છે અને ભારતમાં તેને લગતા કાયદા શું છે?
અમેરિકાથી યુરોપ સુધી ઉથલપાથલ
સૌથી પહેલા વાત કરીએ અમેરિકા (US) અને યુરોપમાં બેંકિંગ કટોકટી વિશે, અમેરિકામાં સિલિકોન વેલી બેંકના પતનના થોડા દિવસો બાદ જ સિગ્નેચર બેંક બંધ કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આ સિવાય ફર્સ્ટ રિપબ્લિક બેંક સહિત 6થી વધુ બેંકો પર ડૂબવાનું જોખમ વધી ગયું છે.
ગ્લોબલ રેટિંગ એજન્સી મૂડીઝે પણ ફર્સ્ટ રિબ્લિક સહિત લગભગ અડધો ડઝન બેન્કોને સમીક્ષા હેઠળ મૂકી છે. અમેરિકામાં બેન્કિંગ સેક્ટરમાં શરૂ થયેલી સુનામી યુરોપની સૌથી મોટી બેન્કોમાંની એક ક્રેડિટ સુઈસ માટે પણ ખતરનાક સાબિત થઈ હતી. જોકે, સ્વિસ નેશનલ બેંક દ્વારા આપવામાં આવેલી લોનને કારણે તેના ડૂબવાનું જોખમ અમુક અંશે ટળી ગયું હતું.
આ સ્થિતિમાં બેંક નાદાર બની જાય છે
હવે સવાલ એ છે કે બેંક ક્યારે નાદાર બને છે? તો ચાલો તમને જણાવીએ કે જ્યારે બેંકની જવાબદારી તેની સંપત્તિ કરતાં વધી જાય છે અને તે આ કટોકટીનો સામનો કરવામાં સક્ષમ નથી, ત્યારે તે નાદાર (ડિફોલ્ટ) બની જાય છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, જો બેંકની કમાણી તેના ખર્ચ કરતાં ઘણી ઓછી હોય અને તે સતત નુકસાન સહન કરતી રહે અને આ કટોકટીમાંથી બહાર આવવામાં નિષ્ફળ જાય, તો આવી બેંકને ડૂબી ગયેલી ગણવામાં આવે છે અને નિયમનકારો આ બેંકને ધ્યાનમાં લે છે અને બંધ કરવાનો નિર્ણય કરે છે.
લગભગ તમામ સરકારી અને ખાનગી બેંકોમાં આ પ્રક્રિયા મોટા પ્રમાણમાં સમાન છે. કોઈપણ બેંક તૂટી જવાના કિસ્સામાં, સૌથી મોટો ફટકો એવા કસ્ટમર્સને લાગે છે જેમણે તેમની મહેનતની કમાણી તેમાં જમા કરી છે અને તેઓ કોઈપણ કિંમતે તેમના પૈસા ઉપાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. અચાનક ભારે ઉપાડની અસર મુશ્કેલીગ્રસ્ત બેંકને વધુ ઝડપથી ડૂબવાનું કામ કરે છે.
અમેરિકામાં બેંક પતન પર શું નિયમ છે?
યુ.એસ.માં બેંકો બંધ થયા પછી તરત જ, પ્રમુખ જો બિડેન અને ફેડરલ ડિપોઝિટ ઇન્સ્યોરન્સ કોર્પોરેશન (FDIC) એ પણ કસ્ટમર્સની મૂડી પરત મેળવવાની ખાતરી આપી છે. પરંતુ જો આપણે એફડીઆઈસીના નિયમો પર નજર કરીએ તો, યુ.એસ.માં, બેંક ડૂબી જવાના કિસ્સામાં ડિપોઝિટર્સને બેંકમાં $ 2.5 મિલિયન સુધીનો થાપણ વીમો મળે છે. એટલે કે, કસ્ટમર્સ તેમની કુલ થાપણમાંથી $2.5 લાખ સુધીની ગેરંટી રકમ મેળવી શકે છે. આ વીમા વિશે વાત કરીએ તો, ડિપોઝિટ ઇન્સ્યોરન્સ એ બેંકમાં જમા કરાયેલા નાણાંનો વીમો છે, જે તમને બેંક તૂટી જવાના કિસ્સામાં તમારી ફસાયેલી રકમ પર એક નિશ્ચિત રકમ પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની મંજૂરી આપે છે.
ભારતમાં કસ્ટમર્સને આટલી રકમ મળે છે
ભારતમાં પણ બેંક તૂટી જવાના કિસ્સામાં કસ્ટમર્સ માટે જમા વીમાની સુવિધા 60ના દાયકાથી ચાલુ છે. દેશમાં ડિપોઝિટ ઇન્સ્યોરન્સ એન્ડ ક્રેડિટ ગેરંટી કોર્પોરેશન (DICGC), રિઝર્વ બેંક હેઠળ, આ નિયમ હેઠળ કસ્ટમર્સની મૂડી પર વીમા કવચ પ્રદાન કરે છે. જો કે, 4 ફેબ્રુઆરી, 2020 પહેલા, ભારતમાં બેંક મૂડી પર ડિપોઝિટ વીમો માત્ર એક લાખ રૂપિયાનો હતો. મતલબ કે તમારી બેંકમાં જમા રકમ ભલે 10 લાખથી વધુ હોય, પરંતુ જો બેંક બંધ હોય અથવા ડૂબી જાય તો તમને માત્ર 1 લાખની જ ગેરંટી પરત મળશે.
મોદી સરકારે આ નિયમ બદલ્યો અને જમા વીમા કવર 1 લાખ રૂપિયાથી વધારીને 5 લાખ રૂપિયા કર્યું. એટલે કે ડૂબતી બેંકમાં ખાતા ધરાવતા કસ્ટમર્સ માટે 5 લાખ રૂપિયા સુધીની રકમનો વીમો લેવામાં આવે છે. જે તારીખે બેંકનું લાઇસન્સ કેન્સલ થાય છે અથવા બેંક બંધ થવાની જાહેરાત કરવામાં આવે છે, તો તે તારીખે ગ્રાહક તેના ખાતામાં જમા રકમ અને વ્યાજમાંથી વધુમાં વધુ પાંચ લાખ મેળવી શકે છે.
વીમાની રકમ 90 દિવસમાં પ્રાપ્ત થાય છે
ડિપોઝિટ ઇન્શ્યોરન્સ સિસ્ટમમાં બચત એકાઉન્ટ, ચાલુ એકાઉન્ટ, રિકરિંગ એકાઉન્ટ સહિત તમામ પ્રકારની મૂડીનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં જમા રકમ પર વીમા કવચ આપવામાં આવે છે. અહીં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ નિયમ હેઠળ, વીમા હેઠળ, જો કોઈ બેંક તૂટી જાય તો ખાતાધારકોને 90 દિવસની અંદર પૈસા મળી જાય છે. એટલે કે, નિર્ધારિત સમયની અંદર, કસ્ટમર્સને જમા કરેલી રકમ પર નિશ્ચિત વીમાની રકમ ચૂકવવામાં આવે છે. જો તમે આ પ્રક્રિયા પર નજર નાખો તો, મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી બેંકને પ્રથમ 45 દિવસમાં વીમા નિગમને સોંપવામાં આવે છે. રિઝોલ્યુશનની રાહ જોયા વિના પ્રક્રિયા 90 દિવસમાં પૂર્ણ થાય છે.
ભારતમાં પણ અમેરિકાની તાજેતરની સ્થિતિની જેમ બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં પણ ઉથલપાથલ થઈ છે અને યસ બેંક, લક્ષ્મી નિવાસ બેંક અને પીએમસી તેના ઉદાહરણ છે. જો કે, બેંકો ડૂબતા બચાવી હતી. બીજી તરફ અમેરિકામાં નાદારી બૅન્કોનો રેકોર્ડ લાંબો છે અને અત્યાર સુધીમાં 500થી વધુ બૅન્કો ડૂબી ગઈ છે. જેમાં વર્ષ 2010માં સૌથી વધુ 157 બેંકો ડૂબી ગઈ હતી.
