શ્રીલંકા, પાકિસ્તાન જેવા દેશોની સાથે સાથે વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી દેશ અમેરિકામાં પણ આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત ખરાબ થઈ ગઈ છે. રશિયા-યૂક્રેન યુદ્ધ વચ્ચે સ્થિતિ એવી છે કે અમેરિકા પણ નાદારીની અણી પર છે. ઘણી કંપનીઓએ તેમની છટણી વધુ તીવ્ર કરી છે. તમામ સ્તરે ખર્ચમાં ઘટાડો કરવામાં આવી રહ્યો છે. ચાલો જાણીએ અમેરિકાની આ હાલત કેવી થઈ? દુનિયાના આ સૌથી શક્તિશાળી દેશ પર દેવાનો બોજ કેટલો છે? બાઇડન સરકાર તેની સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે?
અમેરિકા પર દેવું કેટલું અને કેવી રીતે વધ્યું?
હાલમાં અમેરિકા પર કુલ દેવું 31.46 ટ્રિલિયન ડોલર એટલે કે 2 હજાર 600 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ છે. આ દેવું એકાએક નથી વધ્યું, બલ્કે વર્ષ-દર વર્ષે વધ્યું છે. 2001ના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો દેશ પર 479 લાખ કરોડ રૂપિયાનું દેવું હતું. 2008માં તે વધીને 826 લાખ કરોડ રૂપિયા થઈ ગયો.
2017 સુધીમાં દેવામાં જબરદસ્ત વધારો થયો હતો. તેની રકમ વધીને 1670 લાખ કરોડ થઈ ગઈ. તે સમયે બરાક ઓબામા અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ હતા. આ પછી જ્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ શાસનમાં આવ્યા તો 2020માં આ દેવું વધીને 2224 લાખ કરોડ રૂપિયા થઈ ગયું. હવે તે 31.46 ટ્રિલિયન ડોલર થઈ ગયું છે.
જો તમે આંકડા પર નજર નાખો તો હવે અમેરિકાના દરેક નાગરિક પર લગભગ 94 હજાર ડોલરનું દેવું છે. આ લોનનું વ્યાજ ચૂકવવા માટે અમેરિકા દરરોજ 1.3 અબજ ડોલર ખર્ચે છે. આર્થિક બાબતોના નિષ્ણાત અને દિલ્હી ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઈકોનોમિક્સ ગ્રોથના રિસર્ચ એનાલિસ્ટ સુમિત કહે છે કે 2019થી 2021 દરમિયાન અમેરિકા પર દેવું વધવાના ઘણા કારણો છે. વિકસિત દેશો આવક મેળવવા માટે ડેટ માર્કેટમાં નાણાંનું રોકાણ કરે છે. આ સાથે બેરોજગારીમાં વધારો, વ્યાજ દરમાં ઘટાડો જેવા કારણોથી સરકાર પર દેવું પણ વધે છે. વ્યાજ દરમાં ઘટાડાથી અમેરિકામાં મોંઘવારી વધી છે. સરકારે ખર્ચ રોકવાને બદલે લોન લઈને તેની ભરપાઈ કરી. 2019માં કોર્પોરેટ ટેક્સ 35% થી ઘટાડીને 21% કરવામાં આવ્યો.
વળી, વિશ્વમાં શક્તિશાળી કહેવા માટે અમેરિકાએ છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં ખૂબ પૈસા ખર્ચ્યા છે. હાલમાં અમેરિકાએ રશિયા સામે યૂક્રેનને કરોડોની મદદ આપી છે. તાઈવાને પણ ચીન સાથે વ્યવહાર કરવા માટે ઘણો ખર્ચ કર્યો છે. તેના કારણે અમેરિકાના ખર્ચની સાથે દેવાનો બોજ પણ સતત વધતો ગયો.
જો તમે અમેરિકાના જંગી દેવાના આંકડાને સરળ શબ્દોમાં સમજીએ તો ભારતનું કુલ જીડીપી અમેરિકા પર 10 ગણું વધુ દેવું છે. માત્ર ભારત જ નહીં, અમેરિકા પર ચીન, જાપાન, જર્મની, બ્રિટન જેવા મોટા દેશોની કુલ જીડીપી કરતાં વધુ દેવું છે.
તો શું અમેરિકા નાદાર થઈ જશે?
સુમિત કહે છે, ‘ગઈકાલ સુધી એવી અપેક્ષા હતી કે અમેરિકા 5 જૂન સુધીમાં નાદાર થઈ જશે. જોકે, આજની સ્થિતિ જુદી છે. હવે લોન લેવાની મર્યાદા એટલે કે દેવાની મર્યાદા બે વર્ષ માટે લંબાવવામાં આવી છે. આવી સ્થિતિમાં નાદાર થવાનો ખતરો હાલ પૂરતો ટળી ગયો છે. ખાસ કરીને આવતા વર્ષે રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી સુધી સ્થિતિ સામાન્ય રહી શકે છે.’
સુમિતે કહ્યું, ‘અમેરિકાએ હવે આ સમય મર્યાદામાં તેની આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો કરવો પડશે. સરકારી ખર્ચમાં કાપ મૂકવો પડશે.’ સુમિતના કહેવા પ્રમાણે, ‘અમેરિકામાં હાલમાં દેવાની મર્યાદા $31.4 ટ્રિલિયન છે. ડીલને ફાઇનલ કર્યા બાદ બુધવારે અમેરિકી સંસદમાં તેના પર વોટિંગ થશે.’
દેશ ચલાવવા માટે અમેરિકાને અત્યારે કેટલા દેવાની જરૂર છે?
સુમિતના કહેવા પ્રમાણે, ‘અમેરિકામાં સરકારના દેવાની એક મર્યાદા હોય છે. તેનો અર્થ એ છે કે સરકાર નિશ્ચિત રકમ કરતાં વધુ લોન લઈ શકતી નથી. આ ક્વાર્ટરમાં અમેરિકાએ $726 બિલિયનની રકમ ઉધાર લેવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે. આ જાન્યુઆરીમાં રજૂ કરવામાં આવેલા અંદાજ કરતાં $449 બિલિયન વધુ છે.
સુમિત કહે છે કે જે રીતે અત્યારે ઘણા દેશોની હાલત છે, અમેરિકાની પણ એવી જ હાલત છે. અહીં પણ સરકારની આવક ઓછી અને ખર્ચ વધુ છે. આ જ કારણ છે કે સરકારને દેશ ચલાવવા માટે લોન લેવી પડે છે. યુએસ ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટના આંકડાઓનું વર્ણન કરતા સુમિતે કહ્યું, ‘માર્ચ 2023માં યુએસ સરકારની બજેટ ખાધ 30 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ હતી. 2022માં અમેરિકાનું જીડીપી 121% દેવું હતું. આના પરથી સમજી શકાય છે કે ત્યાંની સરકાર પોતાના ખર્ચ માટે દેવા પર કેટલી હદે નિર્ભર છે.’
